Sağlık Okuryazarlığı

28 Şub

  • Sağlık Yönetimi Bölümü
  • Tüm Duyurular

SAĞLIK OKURYAZARLIĞI

Doç. Dr. Mehmet Nurullah Kurutkan

Bu yazıda sağlık okuryazarlığının kısaca tanımı, düşük sağlık okuryazarlığının bazı olumsuz sonuçları, sağlık okuryazarlığının kapsamına girmesi gereken en önemli nüfus kesimleri, sağlık okuryazarlığının nasıl ölçüldüğü ve sağlık okuryazarlığının temel boyutlarının tanıtımı amaçlanmıştır.

Sağlık okuryazarlığı “bir bireyin temel sağlık bilgisi ve hizmetlerini elde etme, yorumlama ve anlama kapasitesi ve böylesi bilgi ve hizmetleri sağlığı artırıcı bir şekilde kullanma yetkinliği” (Wilson, 2009:9) olarak tanımlanır. Bir başka deyişle sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlık risklerini azaltmak ve yaşam kalitesini artırmak amacıyla ve seçimlerini ifade etmek amacıyla sağlık bilgisi ve kavramlarını araştırma anlama, değerlendirme ve kullanmak için geliştirdikleri için geliştirdikleri geniş kapsamlı beceri ve yetkinlikleri anlamına gelir. Düşük sağlık okuryazarlığı becerilerinin bazı olumsuz sonuçları bulunmaktadır:

  • Sağlık bakım hizmetleri ve sağlık sonuçlarına yönelik daha zayıf bilgi ve anlayışa,
  • Hastanelerde daha çok kalmaya,
  • Bazı kronik hastalıkların daha yaygın ve şiddetli olarak yaşanmasına,
  • Daha düşük genel kabul görmüş sağlık ölçümlerine,
  • Daha düşük oranda izleme ve önleyici hizmetlerin kullanımına,
  • Daha yüksek sağlık bakım maliyetlerine,
  • Sağlık bakım hizmetinde daha fazla eşitsizliğe neden olmaktadır (Agency for Healthcare Research and Quality –AHRQ-, 2011:8).


    2003 yılında gerçekleştirilen Yetişkin Okuryazarlığı Ulusal Değerlendirme Araştırması (NAAL), sağlıkla ilgili bilgileri okuma anlama ve kullanma amacıyla gerekli becerileri ölçümlemeye yoğunlaşarak Birleşik Devletleri nüfusunun sağlık okuryazarlığını değerlendirmiş ve bu alanda hazırlanan ilk rapor olmuştur. NAAL’a göre sağlık okuryazarlığı ile en çok çaba/zorluk yaşayan nüfus unsurları şunlardır:

  • 65 yaşın üstündeki bireyler Birleşik Devletler’deki yetişkinlerin 3’te 2’si 60 yaş ve üzerindedir, yetersiz okuryazarlık becerisine sahiptir, 60 yaş ve üstü hastaların %81’i devlet hastanelerindedir ve reçete etiketleri gibi temel materyalleri okuyamamakta ve anlayamamaktadır.
  • Azınlık nüfus,
  • Göçmen nüfus,
  • Düşük gelirler – Tıp yardımı alanların yaklaşık yarısı 5.düzeyin altında okurlar,
  • Kronik zihinsel ve/veya fiziksel sağlık koşullarında olan bireyler (Schnitzer ve ark, 2011:167).

Literatürde sağlık okuryazarlığını ölçmek için geliştirilmiş bir çok ölçüm aracı ve sağlık okuryazarlığını değerlendirmeye yönelik yöntemleri belirleyen pek çok testlerin olduğu görülür (Mayer ve Villaire, 2007:58). Bu testlerden bazıları okuma düzeylerini değerlendirirken bazıları kavramayı veya anlamayı değerlendirir.       

  1. Okuma Testleri
  • Gözden Geçirilmiş Geniş Kapsamlı (Aralıklı) Başarım Testi-3 (WRAT-R3 – Wide Range Achievement Test – Revised 3)
  • Tıpta Yetişkin Okuryazarlığının Hızlı Tahmini (Rapid Estimate of Adult Literacy in Medicine -REALM)
  • Diyabetler için Okuryazarlık Değerlendirmesi (Literacy Assessment for Diabetes – LAD)
  • Tıbbi Terminoloji Başarım Okuma Testi (Medical Terminology Achievement Reading Test –MART)
  • Gözden Geçirilmiş-Sloson Sözel Okuma Testi (Slosson Oral Reading Test – Revised 3 – SORT-R3)
    1. Kavrama Testleri
  • Yetişkinlerde Fonksiyonel Sağlık Okuryazarlığı Testi (Test of Functional Health Literacy in Adults – TOFHLA)
  • Peabody Bireysel Başarım Testi (Peabody Individual Achievement Test- Revised – PIAT-R)
  • Çıkartmalı Test (Cloze)
  • En Yeni Yaşamsal Belirtiler ( Newest Vital Sign –NVS)

 

Sağlık Okur-Yazarlığının Boyutları


Sağlık okur-yazarlığı boyutları konusunda çeşitli tartışmalar bulunmaktadır.  En yaygın olan ayrırıma göre sağlık okur-yazarlığı fonksiyonel,   iletişimsel (interaktif) ve eleştirel olmak üzere üç önemi boyutta incelenmektedir. Fonksiyonel sağlık okuryazarlığı, temel okuma ve yazma becerilerine dayanmaktadır ve bu düzeyde kişiler sağlık eğitim materyallerini okuyabilmektedirler. İletişimsel (interaktif) sağlık okur-yazarlığı, kişilerin sağlık sunucuları ile iletişiminde sosyal ve bilişsel becerilere de sahip olması anlamına gelmektedir. Bu düzeydeki bireyler farklı sağlık aktivitelerinden yararlanabilmekte ve değişen sağlık koşullarında sahip oldukları bilgilerini rahatlıkla kullanabilmektedir. Eleştirel sağlık okur-yazarlığı, ileri düzeyde bilişsel, sosyal becerilere ve eleştirel düşünebilme kabiliyetine sahip olmayı gerektirmektedir. Böylece kişiler sağlık bilgilerini eleştirel düzeyde değerlendirebilmekte, kapasitelerini geliştirebilmekte, sağlığın sosyal, politik ve ekonomik boyutlarını anlayabilmekte ve yorumlayabilmektedir. (Balçık ve ark, 2014:323)


Sağlık okur-yazarlığı ile ilgili diğer bir sınıflandırma Amerikan Tıp Birliği tarafından yapılmıştır.  Bu sınıflandırmaya göre sağlık okur- yazarlığı;  sağlıkla ilgili yazılı okur-yazarlık ve sağlıkla ilgili sözel okur-yazarlık olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Söz konusu sınıflandırmaya daha sonra sayısal okur-yazarlık boyutu da eklenmiştir. Yazılı okur-yazarlık; sağlıkla ilgili bilgileri rahatlıkla okuma ve yazma,  sözel okur-yazarlık;  sağlıkla konularını dinleme ve konuşma, sayısal okur-yazarlık ise sayıları kullanabilme becerilerini içermektedir

(AHRQ, 2011).

28/2/2017

Kaynakça

  • Agency For Healthcare Research And Qualıty (AHRQ, 2011). “Health Literacy Interventions and Outcomes: An Updated Systematic Review”. Evidence Report/ Technology Assessment, Number 199, AHRQ Publication, March 2011.
  • Balçık, P.Y., Taşkaya, S.,ve Şahin B. "Sağlık okur-yazarlığı." TAF Preventive Medicine Bulletin 13.4 (2014): 321-326.
  • Mayer, G.G. ve Villiare, M. (2007). Health Literacy in Primary Care: A Clinican’s Guide. Springer Publication Company, New York: USA.
  • Schnitzer,A.E.; Rosenweıg,M. ve Harris,B. (2011). “Health Literacy: A Survey of the Issues and Solutions”. Journal of Consumer Health on the Internet. 15 (2), 164-179.
  • Wilson, K.K. (2001). Promoting Health Literacy. Clemson University, SC. Inst. On Family and Neighborhood Life, South Carolina,USA.